‏نمایش پست‌ها با برچسب ادبیات. نمایش همه پست‌ها
‏نمایش پست‌ها با برچسب ادبیات. نمایش همه پست‌ها

همه چيز را ستايش كنيد

نگاهي به «هيچ كس مثل تو مال اينجا نيست» ميراندا جولاي*

همه چيز را ستايش كنيد

فرناز معيريان

1- آرزو داشتم يك امريكايي بودم. از آن رو كه امريكايي بودن سبب مي‌شد «در آشپزخانه شنا كنم» يا كودكي را كه بار اول است مي‌بينم به خانه‌ام ببرم و دقايقي را با او سپري كنم و با حيوان خيالي او به خوشگذراني بپردازم. امريكايي بودن يعني در انتزاع عمر گذراندن؛ انتزاعي ناشي از مصرف بي‌وقفه و نديدن واقعيت موجود. «هيچ كس مثل تو مال اينجا نيست.» مجموعه داستاني است در باب انتزاع به شيوه امريكايي. دغدغه شخصيت‌ها در روزمره فانتزي‌هايي از قبيل آموزش شنا در منزل، برداشتن لك ماه‌گرفتگي به وسيله ليزر و «نوشتن مطلبي تسكين‌بخش براي آدمي كه حالش بد است»، خلاصه مي‌شود. «آيا در زندگي‌تان دچار ترديد شده‌ايد؟ فكر مي‌كنيد زندگي به اين همه دردسرش نمي‌ارزد؟ به آسمان نگاه كنيد. مال شماست... ترديد داشتن اشكالي ندارد اما همه چيز را ستايش كنيد. ستايش، ستايش.» ستايش بي‌دريغ جنگ و ويراني. ستايشي از اين دست در جهاني كه روحش را از دست داده تنها نوع ستايش است.

اين مجموعه داستان سرشار است از باز‌ي‌هاي كلامي، يك فرم بازي كم‌نقص ساختار روايت؛ خرده‌روايت‌هايي است كه قرار نيست به نتيجه‌اي بينجامد يا خواننده را وادارد به گونه‌اي ديگر ببيند يا بينديشد. صرفاً شكل آرام و بي‌دغدغه از روزمره‌اي است كه غيرواقعي پرداخته مي‌شود.

2- «هيچ كس مثل تو مال اينجا نيست» را قبل از هر چيز بايد در بستر گسترده‌تري خواند و آن پست‌مدرنيسم به مثابه فرهنگ سرمايه‌داري متاخر است؛ زمانه‌اي كه هر نوع ارتباط انسان امريكايي با امر كلي قطع شده است و او به مثابه شيء كه از جوهر خود تهي شده پرتاب مي‌شود به جزييات زندگي روزمره امريكايي. اين جزييات «دو هزار دلار براي برداشتن يك لكه به رنگ شراب پورت. ماه‌گرفتگي‌اش درهم و برهم و تصادفي به نظر مي‌رسيد؛ انگار كه اين محوطه قرمز كوچك روي يكي از گونه‌هايش نتيجه سربه‌هوايي و خوشگذراني بوده.» باعث مي‌شود او تبديل به سوژه‌اي تكه‌پاره شود كه در ميان نهاده‌هاي جامعه سرمايه‌داري دست به دست مي‌شود. سرگذشت كاراكترهاي داستان نوعي وارونه‌سازي منطق «امر شخصي، سياسي است» «ژوليا كريستوست به طوري كه سياست در يك عمليات پاكسازي از تمام وجوه حوزه خصوصي زندگي كنار مي‌رود. اين همان نقطه‌اي است كه امريكاي قابل ستايش، شهروندانش را در يك چارچوب شهروند غيرسياسي خلاصه مي‌كند و با استفاده از ابزار ادبيات اين فرهنگ را جا مي‌اندازد. يعني با بازنمايي آينه‌وار روزمره امريكايي و به مدد بازي‌هاي فرمي خلاء ايده و تفكر را در داستان پر مي‌كند، انفعال و بي‌معنايي را جهان سازگار با ديدگاه پسامدرنيسم كه آن را به نوعي جراحي زيبايي بزرگ بدل ساخته، بازتوليد مي‌كند. پسامدرنيسم نه نفي‌كننده كلان روايت‌ها بلكه به عنوان خالي‌كننده جوهرها از چيزها يعني اين فكر كه چيزها از جمله انسان‌ها ماهيت‌هاي قطعي دارند بايد صحنه را ترك گويد.

جريان غالب ادبيات پسامدرن متاخر با سطحي شدن ايده‌ها و خلاصه كردن داستان در فرم خالي‌كننده جوهرهاست؛ جرياني كه امريكا به مدد پروپاگاندا و رسانه‌هاي بزرگ خود جا انداخته تا انسان در مقام سوژه سياسي به يك روياي غيرقابل تصور بدل شود. اگر در سال‌هاي نه‌چندان دور «جان بارت»، «كورت ونه‌گات» و «رونالد بارتلمي» با طنز و هجوها و بازي‌هاي كلامي با هر گونه اقتدار و سنت ادبي مبارزه مي‌كردند.

و پسامدرنيسم به آن معنايي كه در داستان‌هاي اين افراد وجود داشت، سويه‌اي از «مقاومت نمادين» در برابر تماميت‌خواهي امريكا بود. امروزه اين پسامدرنيسم ادبي در سطحي‌ترين شكل روايي‌اش ستايش‌كننده است. ستايش مي‌كند و ‌آموزش شنا مي‌دهد «من هر نوع شنا را كه بلد بودم يادشان دادم. شناي پروانه فوق‌العاده بود. عمراً مشابه آن صحنه را ديده باشيد. فكر مي‌كردم الان است كه كف آشپزخانه تسليم شود و به شكل مايع در بيايد و آن سه تا شناكنان راه‌شان را بكشند و بروند، جك‌جك هم سردسته‌شان باشد. او پيشگام مي‌شد.» در مواجهه با اين نوع ادبيات پست‌مدرني شايد بازگشت به ادبيات كلاسيك قرن نوزدهمي «سروالتر اسكات»، «توماس مان»، «گوستاو فلوبر» و حتي «داستايوفسكي» باز هم تجربه‌اي لذت‌بخش باشد. آثاري كه در فرم و محتوا، هارموني جذابي دارند و تصديق‌كننده اين سخن نيچه هستند: «حقيقت زشت است. ما هنر را در اختيار داريم تا حقيقت ويران‌مان نكند.»

3- مجموعه «جهان نو» كه نشر چشمه به صورت مجموعه آنها را منتشر كرده شامل كارهاي نويسندگاني است – كه برخي‌شان در ادبيات جريان‌ساز نيز هستند – اما در ايران كمتر شناخته شده‌اند. با توجه به طرح روي جلد اين مجموعه (جهان نو) كه هر كتاب مستقل يك طرح دارد اما در قالب كلي نيز داراي يك هويت جمعي با كتب ديگر اين مجموعه است. به نظر مي‌رسد اين مجموعه داراي يك خط فكري باشد. بنابراين اگر قرار است اين مجموعه هدفي را دنبال كند يا جرياني از ادبيات يا چهره‌هايي از جريان‌هاي ادبي را معرفي كند «ميراندا

جولاي» در كدام طبقه‌بندي قرار دارد. از آن رو كه قرار گرفتن او كنار «جي‌جي دي بالارد»، «فيليپ راث» و «چارلز بوكفسكي» برهم زننده توازن و قدرت آثاري است كه در اين مجموعه گردآوري شده‌اند. اگر مجموعه داراي هويت جمعي نبود اين شرح هم بيجا به نظر مي‌رسيد، زيرا به هر صورت هدف حذف نيست اما در يك مجموعه با چنين چهره‌هايي آمدن نام‌ها و داستان‌هايي كه جريان‌ساز نيستند و در سبك نگارشي هم از سردمداران آن سبك نيستند باعث مي‌شود براي مثال پست‌مدرنيسم سطحي، نماينده پست‌مدرنيسم امريكايي جلوه كند و از طرفي به شخصيت كلي مجموعه «جهان نو» نيز لطمه وارد شود. اما تك چاپ شدن اين نوع كتاب‌ها با توجه به خوانندگان و مخاطبان اين ادبيات امري منطقي به نظر مي‌رسد.

*هيچ كس مثل تو مال اينجا نيست / ميراندا جولاي/ ترجمه:فرزانه سالمي/ نشر چشمه/ چاپ اول: زمستان 1388

به خاطر دختر کوچک موی طلایی‌اش

نگاهي به كار گل ايوان كليما

به خاطر دختر كوچك موطلايي‌اش

بابك ذاكري

نويسنده بايد بنويسد. نقاش بايد نقاشي كند. در اين معنا مهم نيست كه نويسنده بودن نويسنده را ديگران قبول داشته باشند يا خير، بلكه تعريفي كه فرد از خود براي خود ارائه مي‌كند ملاك نويسنده بودن است. كسي كه في‌المثل خود را مجسمه‌ساز مي‌داند اگر نتواند بنا به هر جبري مجسمه‌اش را بسازد هر چه كند در نظر خود كاري عبث كرده؛ كار گل.

همواره در هر شرايطي اموري هستند كه نگذارند آدمي به تعريفي كه از خود دارد در تمام طول حياتش يا بخشي از آن جامه عمل بپوشاند. بگذريم از اينكه كساني كه اين فرصت را پيدا كرده‌اند كه خود را تعريف كنند گامي از ديگراني كه در بي‌شكلي مانند هم‌اند يك گام جلوترند. برخي موارد سنت مانع مي‌شود كه كسي كار خود را انجام دهد، گاهي دين چنان كه در قرون وسطي. گاهي سرمايه‌داري هنرمنداني را كه در جذب مشتري توانايي ندارند از گردونه حذف مي‌كند و گاهي ديكتاتورها هنرمندان را به كار گل مي‌گمارند. موضوع كلي به واقع اين است كه همواره عده‌اي مجبورند به كار گل بپردازند به همان معنايي كه پيشتر اشاره كردم، يعني عده‌اي مجبورند خود را وقف كاري كنند كه گذشته از اينكه باارزش يا بي‌ارزش است كاري است كه با تعريف خودشان از خودشان نا‌هماهنگ است. كار گل كردن كاري نيست كه تنها به جامعه يا زماني خاص مربوط باشد. اين است معناي جمله ايوان كليما در انتهاي كتاب كار گل: «اين روزها اغلب از من مي‌پرسند حال كه انقلاب به پايان رسيده، نويسندگان چك چه خواهند نوشت. معمولاً جواب مي‌دهم كه سوال‌هايي از اين دست بر مبناي اين فرضيه نادرست قرار دارند كه نويسندگان‌ به خصوص نويسندگان ممنوع‌القلم، عمدتاً درباره سركوب،‌ پليس مخفي، زندان و كارهاي ظالمانه و باورنكردني رژيم كمونيستي مي‌نوشته‌اند. اصلاً و ابداً اين طور نيست: آنها عمدتاً درباره همان موضوع‌هايي مي‌نوشتند كه نويسندگان در هر جايي درباره‌شان مي‌نويسند.» ايوان كليما در اين گفته نشان مي‌دهد كه خود را نويسنده‌اي نمي‌داند كه پرورش‌يافته شرايط بحراني و ظالمانه ديكتاتوري كمونيستي باشد بلكه خود را نويسنده‌اي مي‌داند متعلق به همه جا نه دوراني كه با تمام شدنش عمر نويسندگي او نيز تمام شود. مسائل كليما براي نوشتن مسائل جهاني و عمومي‌اند همان طور كه كار گل مساله‌اي است كه آدمي در هر زماني با آن درگير است. يكي از مسائلي كه كليما در داستان‌هاي اين مجموعه‌اش با آن دست به گريبان است مساله اخلاق و قانون است. آيا قانون بد قانون است؟ آيا ماموراني كه حاضرند با هر حيله و دروغي متهم را به دام بيندازند و در اين راه اخلاق را زير پا مي‌گذارند، دچار عذاب وجدان نمي‌شوند؟ قهرمان داستان قاچاقچي نويسنده‌اي است كه براي تهيه كتاب‌هاي لازم خود و دوستانش دست به قاچاق مي‌زند البته نه قاچاق انسان يا مواد مخدر بلكه قاچاق كتاب. او دوست ندارد قاچاقچي باشد. او حتي حاضر است و لازم مي‌داند كه با همين قانون بد هم قانوني زندگي كند. اين نويسنده از جامعه و حكومت خود راضي نيست اما اين عدم رضايت از آن روي نيست كه قدرت نمي‌گذارد او كتاب‌هاي مورد علاقه خود را بخواند يا هر چه مي‌خواهد بنويسد. البته اينها هم از موارد گله اين مرد است اما آنچه به زبان مي‌آورد اين است كه چرا قدرت او را وامي‌دارد كه به يك تبهكار تبديل شود: «همچنان كه اقلام بيشتري ممنوع مي‌شوند،‌ غيرحرفه‌اي‌هاي بيشتري قاچاق را پيشه خود مي‌سازند. اين را در خلال جنگ در گتو ياد گرفتم... حتي محترم‌ترين و مطيع قانون‌ترين اشخاص به اين نتيجه مي‌رسيدند كه بايد چنين مقررات نامعقولي را ناديده بگيرند. در جايي كه قانون عنان اختيار از كف مي‌دهد، همه‌مان تبهكار مي‌شويم.» اما نگراني كليما تنها اين نيست كه براي مثال انگيزاسيون يا فاشيسم افراد عادي حتي محترم را به تبهكاران تبديل مي‌كند. در داستان قاچاقچي او با روايت داستان گتوها و همراه كردن روايت يك قاچاقچي كتاب در قرون وسطي اين سو را به تصوير مي‌كشد اما در داستان ديگري تبهكار شدن آن سو را نشان مي‌دهد. در داستان «لوكوموتيوران»، كليما صحنه‌اي را به تصوير مي‌كشد كه ماموري مي‌كوشد به دروغ راننده را به مستي متهم و با اين ترفند او را دستگير كند. كليما نمي‌تواند بپذيرد كه دروغ گفتن بي‌پرده بدون كشتن عزت نفس مامور امكان‌پذير باشد: «ناگهان ديدم خجالت‌زده شده. به او دستور داده بودند كه مرا به اتهام نوشيدن مشروب و رانندگي بازداشت كند، و به عزت نفسي كه براي انجام اين ماموريت بايد سركوب كند، اعتنا نكرده بودند.» كليما در اين داستان شخصيتي را به تصوير مي‌كشد كه سال‌هاي سال كوشيده خود را جداي از بازي‌هاي سياسي نگه دارد چراكه دراين بازي «يك طرف رذيلانه بازي مي‌كند، حال آنكه طرف ديگر،‌ هر چند شرافتمندانه، اما بي‌هيچ اميدي بازي مي‌كند.» او در مونولوگ‌هاي دروني با خود مي‌گويد: «مي‌دانم تدابير سياسي نادرست روي زندگي همه‌ و از جمله روي زندگي خودم تاثير مي‌گذارند اما جرات ندارم،‌ حتي پيش خودم ادعا كنم كه به اندازه كافي مطمئنم كه آن تدابير درستي كه مي‌توانند ديگران را راضي كنند، كدام‌هايند... تصور مي‌كنم اكثر جنگ و دعواها به زودي فراموش خواهند شد، حال آنكه داستان‌هاي آنتيگون يا هملت مادام كه نوع بشر زنده است،‌ در يادها زنده خواهد ماند. اما همه ترديدهايم آگاهي از لزوم مقاومت در برابر بي‌عدالتي را در درونم سركوب نكرده‌اند.» اين لزوم البته به معناي كار سياسي كردن نيست بلكه براي كليما معناي اعتقادي دارد. راننده‌اي كه به دروغ به مست بودن محكوم شده است بايد در مقابل پليس دروغگو كوتاه نيايد نه به اين دليل كه او را محكوم كند بلكه از آن روي كه به دختر كوچك موطلايي‌اش نشان دهد كه هنوز عزت نفس دارد و او نيز ياد بگيرد كه در هر حال بايد عزت نفس خود را حفظ كند. اما بخش تراژيك ماجرا اين افكار قهرمانانه نيست. اين است كه پليس ديگري كه شاهد تمام ماجرا بوده از او مي‌خواهد كليد ماشينش را تحويل دهد و سپس از خانه كليد يدك را بياورد و ماشين را با خود ببرد. به اين شكل آن دو مامور كه خود مي‌دانند دروغ گفته‌اند و عزت نفس‌شان را با اين كار از دست داده‌اند كمي از عذاب وجدان راحت مي‌شوند و هم اينكه راننده مي‌تواند ماشينش را حفظ كند و به اين شكل عزت نفس هر دو طرف از بين مي‌رود و هر دو به تبهكاراني سودجو و دروغگو تبديل مي‌شوند. براي تبهكار نبودن در جامعه‌اي كه كليما تصوير مي‌كند راهي وجود ندارد. از هر سو كه بروي درگير بازي‌هايي مي‌شوي كه «او» چيده است تا هر دو سو را به تاريكي بكشاند؛ تاريكي كه هيچ روشنايي در انتظارش نيست.


ادبيات گم‌شده

اردوان تراكمه

۱-ژوزه ساراماگو بي‌شك در عصر زوال و زائل شدن بيش از پيش تفكر، ادبيات و سياست جزء آخرين نويسندگان و چهره‌هايي است كه خطاب‌شان خطابي جهانشمول بود و كماكان به آرمان‌هاي بزرگي چون برابري، آزادي و عدالت پايبند بودند. ساراماگو جزء آخرين نسل از نويسندگاني است كه هنوز به زمانه كلان روايت‌ها ايمان دارد. اين پافشاري لجوجانه ساراماگو بر اين آرمان‌هاي از دست رفته در زمانه تروريسم بين‌المللي، نظم نوين جهاني، جهاني‌سازي، سياست‌زدايي نئوليبرال و نسبي‌گرايي پسامدرن بي‌شك از او نويسنده‌اي تكيني مي‌سازد؛ نويسنده‌اي كه در كنار محمود درويش شاعر مقاومت فلسطيني نوشتارهايي را براي ما به جا گذاشت كه هنوز مي‌توان با ارجاع به آنها از ادبيات اخلال‌برانگيز و راستين و حتي متعهد كه امروزه از مدافتاده تلقي مي‌شوند دفاع كرد. با اينها بود كه مي‌توانستيم هنوز به آن نوع سنت ادبي بازگرديم كه با هر اثرشان همچون صاعقه‌اي در تجربه زيسته‌مان تك‌تك افراد را با شكافي به قبل و بعد از خود تقسيم مي‌كردند. از كافكا، جويس، بكت گرفته تا ماركز، كورتاسار، خوان رولفو و حتي كساني چون داستايوفسكي همه و همه ميراثي غني را براي ما به جا گذاشته‌اند كه در متن مصرف‌‌گرايي لجام‌گسيخته و جامعه‌ انتگره به ميراثي فراموش‌شده تبديل شده‌اند و ساراماگو و آثارش دقيقاً در اينجا است كه در مقابل اين فراموشي قرار مي‌گيرند.

۲-ساراماگو نويسنده‌اي است كه او را مي‌توان در مقابل كسي همچون يوسا قرار داد؛ نويسندگاني كه فعالاني سياسي و اجتماعي نيز هستند، اما اگر نويسنده‌اي همچون يوسا كاملاً همدست گفتار حاكم در زمانه ما قرار مي‌گيرد ساراماگو اخلالي در گفتمان حاكم است. همو كه با شر و شوري مثال‌زدني دموكراسي را سيستمي معيوب و شكست‌خورده تلقي مي‌كند و پوسته‌اي نازك به ديكتاتوري اقتصادي سرمايه همان كسي كه در رمان بينايي (كه به نوعي سياسي‌ترين نوشته او است) درست دست بر روي شكاف‌هاي دموكراسي مي‌گذارد. همان ساراماگويي كه با جهاني‌سازي مخالف است از جنبش «اتك» دفاع مي‌كند و ساركوزي و برلوسكوني را ديكتاتور خطاب مي‌كند.

«مهم‌ترين ابزار قدرت در جهان را سياست در اختيار ندارد، بلكه قدرت اصلي در اختيار اقتصاد است. شرايط مسخره‌اي است. قدرت واقعي در دست نهادهايي است كه دموكراتيك نيستند. به بيان ديگر من به عنوان يك شهروند نمي‌توانم مديريت ميتسوبيشي يا زيمنس يا شركت‌هاي چندمليتي ديگر را تعيين كنم. دولت‌ها ابزار سياسي در دست قدرت اقتصادي هستند.»

سبك نوشتاري ساراماگو حاصل تنش زيباشناختي خاصي است؛ سبكي دوپاره. داستان‌هاي او از سويي همچنان كه خود مي‌گويد ادامه سنت ادبي اروپايي است و كساني همچون گوگول و سروانتس و از طرفي تنه به تنه بهترين آثار رئاليسم جادويي امريكاي لاتين نيز مي‌رود؛ داستان‌هايي سرشار از حكايت، تمثيل، استعاره و همچنين سوررئاليسم خاص ساراماگو. بنابراين اين دوپارگي دروني اثر مي‌شود و همين عاملي مي‌شود كه آثار ساراماگو را ممتاز مي‌كند.

۳-ساراماگوي روزنامه‌نگار، وبلاگ‌نويس، شاعر، نمايشنامه‌نويس و نويسنده رمان‌هايي مثل «تاريخ محاصره ليسبون» يا «بالتازار و بلموندا» (كه مورد ستايش بسيار فدريكو فليني قرار گرفته است). اما شايد جذاب‌تر از همه اينها ساراماگوي رمان «كوري» باشد؛ داستاني كه به خاطرش برنده جايزه نوبل ادبيات شد. كوري تصويرگر يكي از همان ديستوپياهايي است كه نمونه‌اش را در تاريخ ادبيات زياد ديده‌ايم و به خصوص آثار كافكا نويسنده‌اي كه آثارش قرابت‌هاي زيادي با ساراماگو دارد. ديستوپياي ساراماگو در زمره بهترين نمونه‌هاي اين مفهوم در تاريخ ادبيات قرار مي‌گيرد؛ نگرشي بدبينانه كه بيشتر ريشه در خود ساراماگو دارد؛ بدبيني‌اي كه او خود ترجيح مي‌دهد آن را «خوشبيني آگاهانه» نام گذارد. اكنون ديگر ساراماگو از ميان ما رفته است. وظيفه ما امروزه بيش از هر چيز ايجاب مي‌كند كه به واسطه ترجمه و تجديد چاپ‌هاي متعدد آثار او در كشور خودمان به مطالعه و بازخواني‌هاي مكرر آثار او دست زنيم؛ آثاري كه براي زمانه ما حرف‌هاي زيادي براي گفتن دارند.

«سپاس كسي را كه «نه» مي‌گويد، چرا كه پادشاه زمين بايد آن را بياموزد. پادشاهي زميني به آن دسته تعلق دارد كه اين هوش و ذكاوت را دارند كه «نه» را وقتي كه كاركرد «بله» دارد، گويند». (تاريخ محاصره ليسبون)

جزیره دیگری

ژوزه ساراماگو و جزيره ناشناخته‌اش

جزيره ديگري

امين عظيمي

ساراماگو نويسنده‌اي آزاديخواه بود. كسي كه تلاش مي‌كرد با ترسيم پيچيدگي وضعيت بشر امروز در بافت تمثيلي داستان‌هايش به ترسيم وجوه معمابرانگيز آزادي آدمي دست يابد. به دموكراسي‌هاي دروغين مي‌تاخت. قلمروهايي كه امروزه به بستري براي طمع‌ورزي قدرت‌هاي نامشروع در شمايل «ديگري» بدل شده است. هرجا كه سخن از ظلم و نابرابري مي‌ديد قلم به كار مي‌گرفت و مي‌نوشت. بسياري او را به عنوان كمونيستي متعصب مي‌شناختند. روزنامه نيويورك‌تايمز در مورد سال‌هاي پاياني زندگي ساراماگو مي‌نويسد: «آقاي ساراماگو بيش از اينكه به خاطر داستان‌هايش مشهور باشد براي هواداري از كمونيسم شهرت داشت. اين سال‌هاي آخر، آقاي ساراماگو از شخصيت‌اش به عنوان برنده جايزه نوبل براي ايراد سخنراني در كنفرانس‌هاي بين‌المللي در سراسر جهان استفاده مي‌كرد.» اين گرايش بيشتر از آن رو بود كه ساراماگو در كمونيسم راهي براي جدال با گستره فاسد قدرت‌هاي امپرياليستي و سلطه اقتصادي ابرقدرت‌هايي همچون امريكا مي‌جست. ساراماگو بر اين اعتقاد بود كه مهم‌ترين ابزار قدرت در جهان از آن سياست نيست، بلكه قدرت اصلي در اختيار اقتصاد است؛ اقتصادي كه انسانيت را زير پا گذاشته است. او در جايي نوشت: «شرايط مسخره‌اي است. قدرت واقعي در دست نهادهايي است كه دموكراتيك نيستند. به بيان ديگر من به عنوان يك شهروند نمي‌توانم [با راي دادن] مديريت ميتسوبيشي يا زيمنس يا شركت‌هاي چندمليتي ديگر را تعيين كنم. دولت‌ها، ابزار سياسي در دست قدرت اقتصادي هستند.» هر چقدر او در اظهارنظرهاي شفاهي و به ويژه وب‌نوشته‌هايش بين سال‌هاي 2008 تا 2009 زباني صريح را براي بيان مواضع و اعتقاداتش به كار برد اما قلمرو آثار ادبي او عرصه مكاشفه و بيانگري به زباني تمثيلي بود. او در وب‌نوشته‌هايش به شدت با جنايات اسرائيل عليه فلسطيني‌ها به مخالفت برخاست و جنايات بشري‌اي را كه در برابر ديدگان نهادهاي حقوق بشر رخ مي‌داد محكوم كرد؛ نهادهايي كه در نهايت با صدور بيانيه يا قطعنامه‌اي، كنش سياسي خود را به امر نماديني بدل كرده‌اند كه ديگر هيچ ريشه‌اي در واقعيت ندارد. ديگري در نظر آنها غايب است. چرا كه خود نيز همچون ابژه‌اي استحاله‌يافته در گنداب سود و زيان از ياد رفته است.

ساراماگو با هژموني چنين رويكردهايي در جدالي دائم بود. او حتي با نگارش كتاب «انجيل به روايت عيسي مسيح» در سال 1992 كه خشم واتيكان و محافل مسيحي را به دنبال داشت به همراه همسر اسپانيايي‌اش به تبعيدي خودخواسته در لانساروت، جزيره‌اي آتشفشاني در جزاير قناري در اقيانوس اطلس تن داد؛ شايد قدم گذاشتن در راه اين سفر، پيشروي به همان قلمرويي بود كه مرد قصه «جزيره ناشناخته» ساراماگو در جست‌وجوي آن بود. همان مردي كه در آغاز قصه به قصر پادشاه رفت. چند روزي در كنار دري از درهاي قصر كه مخصوص دريافت عريضه‌هاست، به انتظار نشست – تا سرانجام زن نظافتچي قصر به دستور پادشاه در را براي او گشود. مرد نزد پادشاه آمده بود تا تنها درخواست تمام زندگي‌اش را از پادشاه بكند. او كشتي‌اي مي‌خواست تا با آن به «جزيره ناشناخته» برود. شاه با سفسطه كردن تلاش كرد او را از سر خود باز كند اما او بالاخره توانست كشتي‌اي از آن خود كند و قدم در راه سفري بگذارد كه در پايان آن شناخت و آگاهي به انتظارش نشسته بود. ساراماگو در اين داستان بلند كه توسط محبوبه بديعي به فارسي برگردانده شده و توسط نشر مركز به چاپ رسيده است، تلاش مي‌كند آرزوي آدمي براي دست يافتن به قلمرويي پاك و اتوپياوار را با نوعي «يأس آگاهي» همراه كند؛ امري كه در نهايت آدمي را در راه رسيدن به سرزمين آزادي و رهايي به ماهيت وجودي «خود» و «ديگري» معطوف مي‌كند. پديدار وجود «ديگري» در اين داستان بلند به دور از آن ترس و اضطرابي است كه اگزيستانسياليسم سارتري ترويج مي‌كرد. در حقيقت ساراماگو با خوانشي لويناسي و مبتني بر نگاه اخلاق‌گراي او از جايگاه «ديگري» در داستان خود، قلمرو مكاشفه براي آزادي و رسيدن به سرزمين حقيقت را در وهله نخست منوط به كشف دنياي دروني هر انسان - «خود» - و در نهايت رسيدن به قلمرويي مي‌داند كه در وجود «ديگري» براي ما به وديعه گذاشته شده است. در اين قصه ديگري وابسته به وجود همان زمان پيشخدمتي است كه همراه مرد مي‌شود و در نسبتي متقابل با او خود و ساحت ديگري را كشف مي‌كند. لويناس در جايي مي‌گويد: «اگر به سوي ديگري حركت كنيد اين حركت شما به كمال مطلق و او ختم مي‌شود. او نامتناهي است و راه رسيدن به او نيز بي‌كران است. اما اين راه بي‌پايان به آن معنا نيست كه هرگز به او نمي‌رسيد بلكه با قدم اولي كه در مسير ديگري برمي‌داريد او را حس مي‌كنيد و مي‌توانيد نشانه‌هاي خدا را در چهره ديگري ببينيد. تا وقتي من هستم در تنهايي وجود خود محدود مي‌شويم اما همين كه نگران ديگري هستي، سوژه در ازاي هستي ديگري شكل مي‌گيرد.» لويناس هويت و ارزش من را به ديگري مي‌سپارد؛ اين همان مسيري است كه مرد قصه جزيره ناشناخته و در برابر آن زن پيشخدمت قصر پادشاه طي مي‌كنند. آنها با توجه به ساحت ديگري گام در قلمرو رسيدن به آزادي و سرزميني كه همواره در جست‌وجو و آرزوي دست يافتن به آن بوده‌اند، مي‌گذارند؛ سرزميني كه شايد ديدگاه‌هاي سياسي ساراماگو، منش انتقادي‌اش به قدرت‌هاي اقتصادي فاسد و حتي دلبستگي‌اش به كمونيسم را در ذات همين نگاه اخلاق‌گرا و علاقه‌مند به وجود ديگري بتوان آشكار كرد. ايمان آوردن به وجود ديگري. به ساحتي كه آدمي در آن هرچه بيشتر در وراي ارزش‌هاي سطحي به انسانيت مي‌انديشد. عنصري كه مي‌توان آن را به عنوان تم آشكار آثار ماندگار ساراماگو ارزيابي كرد.

قصه جزيره ناشناخته/ژوزه ساراماگو/ترجمه: محبوبه بديعي/نشر مركز